भजनानंद : आधुनिक जीवनासाठी विसरलेले जीवनसूत्र

आज सकाळी एखाद्या बागेत फेरफटका मारायला गेलात तर एक दृश्य हमखास दिसते. काही जण चालत असतात, काही योगाभ्यास करत असतात, काही टाळ्या वाजवत व्यायाम करत असतात, तर काही मित्रमंडळी एकत्र बसून गप्पा मारत असतात. तणाव कमी करण्यासाठी मेडिटेशन, मानसिक स्वास्थ्यासाठी समुपदेशन, शरीरासाठी व्यायाम आणि सामाजिक संपर्कासाठी विविध क्लब यांचा आधार घेतला जातो. आधुनिक जीवनशैलीत या सर्व गोष्टींचे महत्त्व निश्चितच आहे. मात्र एक प्रश्न पडतो, की ज्या गरजांसाठी आपण आज वेगवेगळी साधने शोधत आहोत, त्या गरजा पूर्वी कशा पूर्ण होत असतील?

याचे उत्तर आपल्या ग्रामीण संस्कृतीत सहज सापडते. ते म्हणजे भजनी मंडळ.

भजनी मंडळाचा विचार अनेकदा केवळ धार्मिक कार्यक्रम म्हणून केला जातो. परंतु प्रत्यक्षात त्याची व्याप्ती त्यापेक्षा कितीतरी मोठी होती. गावातील भजनी मंडळ हे भक्तीचे केंद्र होतेच, पण त्याचबरोबर ते सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि मानसिक स्वास्थ्य जपणारे एक लोकविद्यालयही होते.

भजनामध्ये श्रीमंत-गरीब, शिक्षित-अशिक्षित, लहान-मोठा असा कोणताही भेद नव्हता. टाळ हातात घेतली की सगळे समान. त्यामुळे भजनी मंडळे समाजात समता, एकात्मता आणि परस्पर आदराची भावना रुजवणारी केंद्रे बनली होती. अनेक गावांमध्ये समाजजीवनाला दिशा देण्याचे काम या मंडळांनी केले.

पूर्वीच्या काळात लोक दिवसभराची कामे आटोपून मंदिरात किंवा एखाद्या सार्वजनिक ठिकाणी भजनासाठी जमत असत. टाळ, मृदंग आणि नामस्मरणाच्या साथीने परिसर प्रसन्न होत असे. त्या काही तासांत माणूस दैनंदिन चिंता, ताणतणाव आणि वैयक्तिक अडचणींपासून थोडा दूर जाऊन एका वेगळ्याच भावविश्वात प्रवेश करत असे. आज ज्याला आपण “मेंटल वेलनेस” म्हणतो, त्याचा अनुभव अनेकांना भजनातून मिळत होता.

भजनाची ताकद केवळ शब्दांत नाही, तर सामूहिक अनुभवात आहे. अनेक लोक एकाच तालात, एकाच नावाचे स्मरण करत असतील, तर मनातील अस्थिरता आपोआप कमी होत जाते. म्हणूनच अनेक ज्येष्ठ मंडळी आजही सांगतात की, “भजनाला बसलो की मन हलके होते.”

भजनाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सामूहिकता. आज सोशल मीडियाच्या युगात हजारो संपर्क असले तरी अनेक माणसे एकाकीपणाचा अनुभव घेत आहेत. संवादाचे साधन वाढले, पण मनमोकळ्या भेटी कमी झाल्या. पूर्वी भजनी मंडळे माणसांना एकमेकांना भेटण्याची, संवाद साधण्याची आणि नाती जपण्याची संधी देत होती. गावातील विविध वयोगटातील लोक एका ठिकाणी बसत, गात आणि शिकत. त्यामुळे समाजात जिव्हाळा निर्माण होत असे.

विशेष म्हणजे भजनातून शारीरिक हालचालही घडत असे. टाळ्या वाजवणे, ताल धरून बसणे, उभे राहून गजर करणे या गोष्टी नकळत शरीराला सक्रिय ठेवत असत. आज आरोग्यासाठी ज्या अनेक क्रिया स्वतंत्रपणे केल्या जातात, त्यांचे काही लाभ त्या काळी भजनातून सहज मिळत होते.

भजनी मंडळे ही ज्ञान आणि संस्कारांचीही केंद्रे होती. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ आणि संत तुकाराम महाराज यांचे अभंग लोक गात असत. त्या अभंगांमधून प्रामाणिकपणा, परोपकार, नम्रता, भक्ती, कर्तव्य आणि समाजहित यांसारखी मूल्ये लोकांच्या मनात रुजत होती. अनेकांसाठी हीच खरी लोकशिक्षणाची शाळा होती.

आज आपण माहितीच्या महासागरात जगत आहोत. मोबाईलवर काही सेकंदांत जगभरातील माहिती मिळते. परंतु माहिती वाढली तरी मनःशांती वाढलीच असे नाही. तंत्रज्ञानाने सुविधा दिल्या, परंतु एकाकीपणा, तणाव आणि मानसिक अस्थिरता यांसारख्या समस्या देखील वाढताना दिसतात. अशा वेळी भजनी मंडळांच्या परंपरेकडे केवळ जुन्या आठवणी म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही.

भजन म्हणजे केवळ देवासमोर बसून गायलेले गीत नव्हे. ते मनाला स्थिर करणारी प्रक्रिया आहे. ते समाजाला जोडणारा धागा आहे. ते माणसाला स्वतःकडे आणि इतरांकडे नव्याने पाहायला शिकवणारे माध्यम आहे. म्हणूनच भजनी मंडळे आणि आजची जीवनशैली यांची तुलना केली तर एक गोष्ट स्पष्टपणे जाणवते. आज आपण आरोग्यासाठी वेगळा क्लब, मानसिक शांततेसाठी वेगळे ध्यान, सामाजिक बांधिलकीसाठी वेगळी व्यासपीठे आणि अध्यात्मासाठी वेगळी साधना शोधत आहोत. आपल्या पूर्वजांनी मात्र या सर्व गोष्टींचा सुंदर संगम भजनी मंडळांच्या रूपाने घडवून ठेवला होता.

कदाचित म्हणूनच भजनी परंपरा केवळ जपण्याचीच नाही, तर नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे. कारण भजनी मंडळे ही भूतकाळातील आठवण नाहीत; ती वर्तमानालाही दिशा देणारी आणि भविष्यालाही मार्गदर्शन करणारी एक समृद्ध सांस्कृतिक परंपरा आहे.

–  श्री. रोहन नारायणराव गावडे

संगीत, अध्यात्म आणि समाजजीवन यांचा अभ्यासक