अंतरीचे बीज

अनुभव अनुभवण्या अनुभवावी अनुभूती ।

अनुभूती अनुभवल्या अनुसरावी अनुमती ॥

अनु अनु करिता अनुसी अनुभवावे अंतरी ।

अनु मध्ये अनुरमता अनुसंधाना अनुगती ॥

• (अनुप्रास अलंकार)
  • रचना व चिंतन : श्री. रोहन नारायणराव गावडे (दिनांक: ३०/१०/२०२६ (दुपारी ०२:००)

मराठी संतपरंपरेत शब्द हे केवळ अभिव्यक्तीचे साधन नसून साधनेचे माध्यम मानले गेले आहे. काही शब्द अर्थ सांगतात, तर काही शब्द अर्थापलीकडील अनुभवाकडे नेतात. सद्गुरूकृपेने स्वात्म चिंतनातून स्फुरलेली ही रचना अशीच एका शब्दाभोवती उभी राहते. “अनु” या ध्वनीचा आधार घेत अनुभव, अनुभूती, अनुसंधान, अनुरमता आणि अनुगती यांचे एक सूक्ष्म भावविश्व येथे उलगडते.

पहिल्या चरणात “अनुभव” आणि “अनुभूती” यांचा संबंध अधोरेखित होतो. जीवनात अनेक अनुभव येतात; परंतु प्रत्येक अनुभव अनुभूतीत परिवर्तित होतोच असे नाही. जेव्हा अनुभव मनाच्या गाभाऱ्यात जाऊन आत्मस्पर्श करतो, तेव्हा अनुभूती जन्म घेते. त्यामुळे अनुभव हा बाह्य घटना असू शकतो, पण अनुभूती ही अंतरी घडणारी प्रक्रिया आहे.

दुसऱ्या चरणात अनुभूतीनंतर “अनुमती” येते. येथे अनुमती म्हणजे बाह्य परवानगी नव्हे; तर सत्याला, वास्तवाला आणि आत्मानुभवाला दिलेली अंतर्मनाची स्वीकृती. अनुभूती प्राप्त झाली, की मनाचा विरोध कमी होतो आणि स्वीकाराची अवस्था निर्माण होते.

तिसऱ्या चरणात “अनु अनु करिता” हा शब्दप्रयोग अत्यंत अर्थगर्भ आहे. “अनु” म्हणजे मागे जाणे, अनुसरण करणे, शोध घेणे. साधक जेव्हा सतत शोधाच्या वृत्तीने चिंतन करतो, तेव्हा अनुभव बाहेर न राहता अंतरी उतरतो. हा प्रवास माहितीचा नसून आत्मसंवादाचा असतो.

अंतिम चरणात “अनुरमता”, “अनुसंधान” आणि “अनुगती” हे शब्द एकत्र येतात. जेव्हा मनाला सत्याची गोडी लागते, तेव्हा अनुरमता निर्माण होते. त्या अनुरमतेतून अनुसंधान घडते, आणि अनुसंधानातून जीवनाला योग्य दिशा प्राप्त होते. हीच अनुगती. म्हणजेच ज्ञानापासून जाण, जाणीपासून ध्यान आणि ध्यानातून जीवनगती असा हा क्रम आहे.

ही रचना कोणताही अंतिम निष्कर्ष मांडण्याचा प्रयत्न करीत नाही. उलट ती अनुभवाच्या प्रवासाकडे पुन्हा एकदा पाहण्याचे निमित्त ठरते. अनुभवातून उमलणारी अनुभूती, त्या अनुभूतीतून निर्माण होणारा स्वीकार आणि त्यातून उलगडत जाणारे अनुसंधान हा प्रत्येकाच्या अंतर्मनाचा वेगळा प्रवास असतो. शब्दांचे अर्थ जसे काळानुसार विस्तारत जातात, तसेच अनुभवांचे स्वरूपही अधिक सूक्ष्म होत जाते. त्या सूक्ष्मतेचा शोध घेण्याच्या प्रयत्नात कदाचित अंतरीचे ते बीज जाणवू लागते, ज्याचा उल्लेख संतवाङ्मय वारंवार करीत आले आहे. अशा शोधयात्रेत प्रत्येक अनुभव हा केवळ घटना न राहता आत्मबोधाकडे नेणारे एक पाऊल ठरतो..