हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील घराण्यांचे समकालीन स्वरूप : एक चिकित्सक दृष्टीक्षेप

हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतातील “घराणे” ही संकल्पना भारतीय संगीतपरंपरेच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाची सांस्कृतिक आणि कलात्मक देणगी मानली जाते. घराणे म्हणजे केवळ विशिष्ट कलाकारांचा समूह किंवा कौटुंबिक परंपरा नव्हे, तर विशिष्ट सांगीतिक विचारधारा, रागदर्शनाची पद्धत, शैलीगत वैशिष्ट्ये, गुरुपरंपरा आणि कलात्मक मूल्यव्यवस्था यांचा एक सुसंघटित वारसा होय. भारतीय संगीताच्या विकासप्रक्रियेत घराण्यांनी केवळ गायन-वादनाच्या शैलींचे संवर्धन केले नाही, तर संगीताच्या शास्त्रीय स्वरूपाचे संरक्षण आणि प्रसारण करण्याचेही कार्य केले आहे. NCERT च्या हिंदुस्तानी संगीत – गायन एवं वादन या अभ्यासक्रमग्रंथात घराण्यांची निर्मिती ही संगीताच्या परंपरागत वैशिष्ट्यांचे जतन व संवर्धन करण्यासाठी झाल्याचे स्पष्टपणे नमूद केले आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या इतिहासात ग्वाल्हेर, किराणा, आग्रा, जयपूर-अत्रौली, पटियाला, रामपूर-सहसवान आणि सेनिया यांसारख्या घराण्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण राहिले आहे. प्रत्येक घराण्याने रागसादरीकरण, स्वरविस्तार, आलापी, तानरचना, लयकारी आणि बंदिशींची मांडणी यांच्याशी संबंधित स्वतंत्र सौंदर्यदृष्टी विकसित केली. परिणामी, एकाच रागाची अभिव्यक्ती विविध घराण्यांमध्ये भिन्न कलात्मक स्वरूपांत अनुभवता येऊ लागली. हीच विविधता हिंदुस्थानी संगीताच्या समृद्धतेचे आणि बहुरंगी स्वरूपाचे द्योतक आहे.

आजच्या एकविसाव्या शतकातील तंत्रज्ञानप्रधान आणि जागतिकीकरणाच्या युगात घराण्यांच्या अस्तित्वाविषयी आणि त्यांच्या वर्तमान स्वरूपाविषयी नव्याने विचार करण्याची गरज निर्माण झाली आहे. आजही घराणे अस्तित्वात आहेत का, आणि अस्तित्वात असतील तर त्यांना पूर्वापार मानल्या जाणाऱ्या अर्थाने “घराणे” म्हणणे कितपत योग्य ठरेल, हा प्रश्न संगीततज्ज्ञांमध्ये चर्चेचा विषय बनलेला आहे.

या प्रश्नाचा विचार करताना प्रथम हे मान्य करावे लागेल की घराण्यांचे अस्तित्व आजही कायम आहे. ख्याल गायकीतील ग्वाल्हेर, किराणा, आग्रा, जयपूर-अत्रौली, पटियाला आणि रामपूर-सहसवान घराणी तसेच वाद्यसंगीत आणि नृत्यक्षेत्रातील विविध घराणी आजही सांगीतिक विश्वात सक्रियपणे कार्यरत आहेत. त्यांची परंपरा गुरू आणि शिष्य यांच्या माध्यमातून आजही पुढे चालू आहे.

तथापि, घराण्यांचे स्वरूप मात्र काळानुरूप बदललेले दिसून येते. पारंपरिक काळात घराणे ही एक प्रकारची सांगीतिक चौकट होती. शिष्य दीर्घकाळ गुरूच्या निकट सहवासात राहून तालीम घेत असे. शिक्षणाची प्रक्रिया संपूर्णतः गुरुकुलाधारित असल्यामुळे एखाद्या घराण्याची शैली, विचारसरणी आणि सादरीकरणपद्धती अत्यंत शुद्ध स्वरूपात जतन होत असे. इतर घराण्यांशी संपर्क तुलनेने मर्यादित असल्याने प्रत्येक घराण्याची स्वतंत्र ओळख सहजपणे जाणवत असे. परंतु आधुनिक काळात परिस्थिती लक्षणीयरीत्या बदलली आहे. माहिती-तंत्रज्ञान, ध्वनिमुद्रण तंत्र, डिजिटल संग्रहालये, ऑनलाइन अभ्यासक्रम आणि जागतिक सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांमुळे कलाकारांसमोर विविध घराण्यांच्या शैलींचा अभ्यास करण्याच्या असंख्य संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. परिणामी अनेक समकालीन कलाकार आपल्या मूळ परंपरेचे संस्कार जपत असतानाच इतर घराण्यांतील वैशिष्ट्यांचाही अभ्यास आणि स्वीकार करीत असल्याचे दिसून येते.

या परिवर्तनाचा ऐतिहासिक संदर्भ Bonnie C. Wade यांच्या Khyal: Creativity Within North India’s Classical Music Tradition या महत्त्वपूर्ण ग्रंथामध्ये आढळतो. त्यांनी ख्याल गायकीच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना बदलत्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिस्थितींमुळे संगीताच्या अभिव्यक्तीमध्ये होत गेलेल्या परिवर्तनाकडे लक्ष वेधले आहे. संस्थानिक आश्रयव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतर कलाकारांना नव्या सामाजिक वास्तवाशी जुळवून घ्यावे लागले आणि त्यातून सांगीतिक शैलींमध्येही परिवर्तन घडत गेले.

याचा अर्थ असा नाही की घराण्यांचे महत्त्व कमी झाले आहे. उलट, घराणे आजही कलाकाराच्या सांगीतिक व्यक्तिमत्त्वाचा आधारस्तंभ मानले जातात. कलाकाराच्या प्रारंभीच्या शिक्षणकाळात जे सांगीतिक संस्कार रुजतात, ते त्याच्या संपूर्ण कलाजीवनावर प्रभाव टाकतात. स्वरांच्या अभिव्यक्तीकडे पाहण्याची दृष्टी, रागविस्ताराचे तत्त्वज्ञान, लयविचार आणि सादरीकरणाची मानसिक चौकट या सर्व बाबींमध्ये मूळ परंपरेची छाप कायम राहते.

याचबरोबर घराणे ही केवळ तांत्रिक श्रेणी नसून सांस्कृतिक ओळखीचीही प्रतीके आहेत. भारतीय परंपरेत गुरूविषयीची कृतज्ञता आणि परंपरेविषयीचा आदर यांना विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे कलाकार स्वतःला विशिष्ट घराण्याशी जोडून घेतो, ते केवळ शैलीगत वर्गीकरण म्हणून नव्हे, तर एका सांगीतिक वंशपरंपरेचा वारसदार म्हणून.

घराण्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक पैलूंचा विचार करताना James Kippen यांनी लिहिलेला The Tabla of Lucknow: A Cultural Analysis of a Musical Tradition हा ग्रंथ विशेष उल्लेखनीय ठरतो. या अभ्यासातून घराणे ही केवळ संगीत शिकविण्याची प्रणाली नसून एक व्यापक सामाजिक-सांस्कृतिक संस्था असल्याचे स्पष्ट होते. समकालीन परिस्थितीकडे वस्तुनिष्ठ दृष्टीने पाहिल्यास असे म्हणता येईल की घराण्यांच्या परंपरा आजही जिवंत आहेत; तथापि त्यांच्या अभिव्यक्तीचे स्वरूप बदलले आहे. परंपरेचे जतन आणि नवसृजन यांचा संतुलित संगम साधण्याचा प्रयत्न आधुनिक कलाकार करताना दिसतो. घराणे आजही त्यांच्या सांगीतिक तत्त्वज्ञानामुळे महत्त्वाची आहेत, परंतु त्यांची कार्यपद्धती पूर्वीइतकी बंदिस्त किंवा एकरेषीय राहिलेली नाही.

उपसंहार

आजच्या हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीतविश्वात घराणे ही संकल्पना कालबाह्य झालेली नाही; उलट ती नव्या स्वरूपात विकसित होत आहे. परंपरेचा सन्मान आणि नवोन्मेषाचा स्वीकार या दोन टोकांमध्ये समतोल राखत घराण्यांचा वारसा पुढे जात आहे. आधुनिक कलाकार हा एखाद्या घराण्याचा अनुयायी असण्याइतकाच त्याचा चिकित्सक वारसदारही आहे. म्हणूनच असे म्हणता येईल की, आज घराणे ही कलाकाराला मर्यादित करणारी भिंत नसून त्याच्या सांगीतिक प्रवासाला दिशा देणारी परंपरा आहेत. भारतीय शास्त्रीय संगीताच्या सातत्य, समृद्धी आणि वैचारिक विविधतेचे ते आजही एक महत्त्वपूर्ण अधिष्ठान आहेत.

– श्री. रोहन नारायणराव गावडे (छत्रपती संभाजीनगर)