वसुबारस, गोमाता आणि रिषभ स्वर : भारतीय परंपरेचा एक सांगीतिक वेध

षड्जं रौति मयूरो हि ऋषभं गावो भाषते ।

गांधारमजो वक्ति मध्यमं क्रौञ्च एव च ॥

पंचमं कूजति कोकिला धैवतं हेषते हयः ।

निषादं रौति मातंगः सप्तैते स्वरलक्षणम् ॥

अर्थ

या प्राचीन संगीतपरंपरेत प्रसिद्ध असलेल्या श्लोकानुसार मोराच्या नादातून षड्ज  (सा), गाईच्या आवाजाच्या नादातून रिषभ (रे), शेळीच्या नादातून गांधार (ग), क्रौंच पक्ष्याच्या आवाजातून मध्यम (म), कोकीळेच्या कूजनातून पंचम (प), घोड्याच्या खिंकाळण्यातून धैवत (ध) आणि हत्तीच्या गर्जनेतून निषाद (नी) स्वराची ओळख सांगितली जाते. या श्लोकाचा उद्देश स्वरांचे निसर्गाशी असलेले नाते प्रतीकात्मक स्वरूपात स्पष्ट करणे हा आहे.

दीपावलीच्या मंगल पर्वाची सुरुवात करणारी वसुबारस ही भारतीय संस्कृतीतील कृतज्ञतेची महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ती आहे. या दिवशी गोमातेचे पूजन केले जाते. कारण भारतीय जीवनपद्धतीत गाय ही केवळ एक पशू नव्हती; ती कृषिसंस्कृतीची आधारशिला, समृद्धीचे प्रतीक आणि वात्सल्याची मूर्ती मानली गेली. विशेष म्हणजे भारतीय संगीतपरंपरेनेही गोमातेला आपल्या सांगीतिक विचारात स्थान दिलेले आढळते.

भारतीय संगीतशास्त्रातील प्राचीन परंपरेनुसार सप्तस्वरांचा संबंध निसर्गातील विविध प्राण्यांच्या नादाशी जोडला जातो. त्यामध्ये विशेष उल्लेख येतो तो रिषभ स्वराचा. परंपरेने हा स्वर गोवंशाच्या नादातून अनुभवल्याचे सांगितले जाते. वासरापासून दूर झालेल्या गायीचे हंबरणे ऐकताना त्यात जाणवणारी आर्तता, वात्सल्य आणि ध्वनीचे स्थैर्य भारतीय ऋषींना विशेष भावले असावे. म्हणूनच त्या नादाशी रिषभ स्वराची सांगड घातली गेली असावी.

रिषभ (संस्कृत : ऋषभ) : शब्द, स्वर आणि परंपरा

गोवंशाच्या नादाशी जोडला गेलेला सप्तस्वरांतील दुसरा स्वर आज संगीतविश्वात सर्वाधिक “रिषभ” या नावाने परिचित आहे. तथापि संस्कृत ग्रंथांमध्ये याचा मूळ उल्लेख “ऋषभ” असा आढळतो. हिंदुस्थानी संगीताच्या व्यवहारात संस्कृतमधील “ऋ” या स्वराचा उच्चार कालांतराने अनेकदा “रि” असा झाला आहे. भाषेच्या नैसर्गिक प्रवाहात अशी ध्वनीरूपांतरे होत असतात.

उदाहरणार्थ :

ऋतु → रितू (बोलचालीत)

ऋषि → रिशी

ऋद्धि → रिद्धी

ऋषभ → रिषभ

यामुळे गायक, वादक आणि संगीतशिक्षक यांच्या व्यवहारात रिषभ, ऋषभ आणि त्याचे संक्षिप्त रूप रे हे तिन्ही प्रकार ऐकायला मिळतात. विशेषतः मराठी, हिंदी आणि उत्तर भारतीय संगीतपरंपरेत “रिषभ” हा उच्चार अधिक रूढ झालेला दिसतो. या शब्दप्रवासातून भारतीय संस्कृतीची एक सुंदर परंपरा दिसून येते. ग्रंथातील संस्कृत शब्द लोकजीवनात आले, उच्चार बदलले; पण त्यांचे तात्त्विक आणि सांगीतिक महत्त्व अबाधित राहिले. त्यामुळे आजचा “रे” हा स्वर, शास्त्रीय भाषेत “रिषभ”, तर संस्कृत परंपरेत “ऋषभ” म्हणून आपल्यासमोर उभा राहतो.

वसुबारस : संदेश

वसुबारस हा फक्त गोपूजनाचा दिवस नाही. तो निसर्गाशी, पशुपक्ष्यांशी आणि जीवन पोसणाऱ्या प्रत्येक घटकाशी असलेल्या आपल्या ऋणसंबंधांचे स्मरण करून देणारा दिवस आहे. ज्या संस्कृतीने गाईच्या हंबरण्यात केवळ ध्वनी ऐकला नाही, तर त्यातून स्वराचा अनुभव घेतला; ज्या संस्कृतीने स्वरातून संगीत आणि संगीतातून नादब्रह्माचा शोध घेतला, त्या संस्कृतीचा हा उत्सव आहे. भारतीय तत्त्वज्ञानात “नादब्रह्म” ही संकल्पना अतिशय महत्त्वाची मानली जाते. संपूर्ण विश्व हे नादमय आहे आणि त्या नादाचा सूक्ष्म अनुभव म्हणजे संगीत, अशी या संकल्पनेची मांडणी आहे. अशा वेळी गोमातेच्या नादाशी जोडला गेलेला रिषभ स्वर ही केवळ सांगीतिक संज्ञा राहात नाही; तो भारतीय संस्कृतीतील कृतज्ञता, सहअस्तित्व आणि संवेदनशीलतेचे प्रतीक बनतो.

आज वसुबारसीच्या दिवशी गोमातेसमोर प्रज्वलित होणारा दीप आपल्याला याच गोष्टीची आठवण करून देतो की, संस्कृती केवळ ग्रंथांमध्ये नसते; ती नादात, निसर्गात आणि कृतज्ञ अंतःकरणात वसत असते. गोमुखातून उमटलेला रिषभ (संस्कृत : ऋषभ) हा केवळ सप्तस्वरांतील दुसरा स्वर नाही; तो भारतीय संस्कृतीच्या अंतरंगात अखंड निनादणारा वात्सल्य, कृतज्ञता आणि नादब्रह्माचा शाश्वत स्वर आहे.

– श्री. रोहन नारायणराव गावडे (छत्रपती संभाजीनगर )

टीप : सप्तस्वर आणि विविध प्राण्यांच्या नादांचा संबंध हा भारतीय संगीतपरंपरेत आढळणारा सांकेतिक व सांस्कृतिक संदर्भ आहे. प्रस्तुत लेखाचा उद्देश या परंपरेचे सांगीतिक, भाषिक आणि सांस्कृतिक दर्शन घडविणे हा असून, तो संशोधननिबंध नसून एक सांस्कृतिक-सांगीतिक चिंतन म्हणून वाचावा.